केशव भण्डारी
बुटवल । असोज २६ ।विजयादशमीको भोलिपल्ट एकादशीका दिन पश्चिम नेपालका विभिन्न क्षेत्रका कोट र शक्तिपिठहरुमा सरायँ नाच प्रदर्शन भएका छन । गुल्मी हुँगाको कोटमा एकादशीका दिन पुजाआजा र सरायँ नाच भैरहेको छ । दिनभर सरायँ नाचेर र पुजाआजा सहित ठुलापोखरामा पुगेर विसर्जन गर्ने प्रचलन छ । सरायँ नाचको उत्सव मनाउन र नाच हेर्न हुँगा र अन्य छिमेकी गाविसका बासिन्दाहरु समेत ठुलो संख्यामा कोटमा जम्मा हुने गर्छन ।
खेल्लौ भाई हो १ वाख्खै भन्दै पञ्चेबाजासहित गुल्मीको हुँगामा एकादशीका दिन विषेश सरायँ नाच हुने गर्छ । मन्दिरमा चढाएका खुकुरी, तरबार र खुँडा नचाई एकापसमा जोडिएर सरायँ नाच खेलिने गरिन्छ । सरायलाई विजयोत्सवका रुपमा पनि लिने र मन्दिरमा राखिएको दशैको टिका जमरा विसर्जन गर्ने प्रचलन पनि रहेको हुँगा तल्लाडोम्मीका दिपक भण्डारीले बताउनुभयो ।
हुँगा जस्तै दशैं पर्वैकै असवरमा पश्चिम नेपालका विभिन्न भागमा सरायँ नाँच सहित विजयोत्सव मनाउने प्रचलन छ । सरायँ नाच गुल्मी, अर्घाखाँची, पाल्पा र प्युठान तथा स्याङजाका विभिन्न कोट र शक्तिपिठहरुमा सरायँ नाचिन्छ । यो नाच कतै एकादशीमा र कतै पूर्णिमासम्म नाचिन्छ ।
तरबार, खुडा जस्ता हतियारहरु लिएर पञ्चेबाजाको तालमा नाचिने सरायँ नाचमा देवीको प्रतीक प्रस्तुत गरिन्छ । हतियार प्रदर्शनसहित नाचिने यो नाचले देवी खुशी हुने विश्वास रहेको छ ।
हिन्दू सांस्कृतिक र परम्पराको जगेर्ना गर्न तथा धार्मिक सदभाव कायम गर्न पनि सरायँ नाचले योगदान गर्ने स्थानीयहरुको भनाई छ । विशेष गरी पुरुषहरु हातमा हतियार लिएर पञ्चेबाजाको तालमा ढल्की–ढल्की सरायँ नाच नाच्छन । खुकुरी, खुँडा, तरवार, ढाल र लट्ठी हातमा लिएर दमाहा, नरसिंहा, टयाम्को, सनही र झ्यालीको तालसँगै सरायँ नाच नाच्दा निकै रोमाञ्चपूर्ण हुन्छ ।
गुल्मीकै चोयगामा कोजाग्रत पूर्णिमाको दिन स्थानीय कोटघर, देवीको मन्दिरमा सरायँ सहित ठुलो मेला लाग्ने गर्छ ।
संस्कृतिको धनी मानिने गुल्मी जिल्लाका ऐतिहासिक कोटका मन्दिरहरुमा खड्ग जुधाउने परम्परा, पन्चबलिको प्रथा र दशैको बेलामा शक्तिपीठबाट निकालिने सरायँ नाच अझै पनि लोकप्रिय छ । जिल्लाको हुँगा तथा धुर्कोट, अर्जै, दिगाम चारपाला, इस्मा र मा नाचिने सरायँ नाचले ऐतिहासिक संस्कृति जोगाउने काम गरेको छ ।
सरायँ नाच हेर्न छिमेकी जिल्लाहरुबाट समेत मानिसहरु पुग्ने गर्दछन् । हातमा खुडा, ढाल, तरवार लिएर बाजागाजाका साथमा नाचिने सराय नाच विजया उत्सवको रुपमा लिने गरिन्छ ।
यस्तै अर्घाखाँची र पाल्पा तथा स्याङ्जा र प्युठानमा पनि सरायँ नाच सहित मेला पनि लाग्ने गर्दछ ।
राजाहरुको युद्ध मात्र होइन दैत्यमाथि देवीको विजयको उत्सवका रुपमा मनाइने यो नाचमा पौराणिक युद्धमा प्रयोग हुने खुकुरी, खुँडा, भाला आदि हतियार प्रदर्शन हुने गर्दछ । अचेल खुडा र खुकुरी संगै लठ्ठी नचाउने पनि गरिन्छ । सरायँ नाचको प्रचलन पन्ध्रौ शताव्दीमा बाइसे–चौबिसे राज्यकाल बाट शुरुवात भएको अनुमान छ ।
ऐले को दसौं मा घर आउन नपाए पनि आफन्त र अनि सबै साथि भाइले टीका लाउनु भए छ खुसी लाग्यो